TUBAL

(Ti Di Madakdakamat a Maingel ti Amianan)

Sarilaw-as ni

RUFINO RE. BOADILLA

                                                                             Ni  TUBAL,

anak ni Wasnay, ti kaunaan a maingel a patanor ti Amianan. No kapadasan ken gapuanan ti pagrukodan, artapanna da Bernardo Carpio ken Lam-ang. Daytoy a kinapudno nayukit kada pamulinawen a Pila ken Batbato, kankantaen pay da Dagudog ken Amian.

      Pudno la unay a naisangsangayan a tao ni Tubal. Malaksid ta natalugadingan a naipasngay, nagtawid pay naruay a saguday.

      Ken ni Annibong, didiosen dagiti palmo natawidna takkiag a bellang ken nasikkil a kudil. Sipud ulo inggat dapan di kanen ni tadem. Idi tallo ti tawenna dinugpaan alsado a nuang. Natuktukkol a kasla ruting dagiti sara ti agpagunggan!

      Ni met Daguddog, didiosen dagiti angin-bantay, ti nangted nagpaiduma a partakna a tumayab ken tumaray. Naminsan a malem naglumbada ken Amian. Nagsung-ap ’toy angin, lima kadeppa ti inna nakaarusan.

      Ay, dagiti talugading ni Tubal din sa mabilang. Iti rabii no nasipnget, dagiti matana mabalin a pagsilaw. Dagiti met imana kabaelanna a paatiddogen iti mamin-innem. Kenkuana, awan adayo, awan nangato wenno narigat a gaw-aten!

      Pakasaritaan ni Tubal sumakup naunday a panawen. Naipasngay idi 1002, arinunos ti 1942 idi maipagarup a naitanem. Naudi a kanamaingelna nasaksian sadiay Cataguingtingan: pinanggepna nga isalakan kakailian a nakautibo dagiti sakang.

      Iti uneg ti nasipnget nga usok situtured ni Tubal a simmarakusok. Ta iti ginget sadiay impupok dagiti Hapon adu a kailian a pinagkalida iti abut. Kalpasan a nailemmengda tinontonelada a balitok, didan kayat nga adda agbiag kadakuada tapno awanto ti sumubli a mangbukibok.

      Panggep idi ti maingel a waknitan ti wangawangan ti usok a naserregan. Kuray ditoy, kuray dita: ti la agiburandis kadagiti bato ken pila. Dina impagarup nga iti asidegna adda gayam naimula a bomba. KABLOOM! Nadayyeg ti aglawlaw iti kanalbuong. Narba ti nausokan a bantay… agingga ita, awan makaibaga no ni Tubal nabaelanna ti rimmuar!

      Ngem ne, inyun-unatay’ metten nga inggibus ti sarita. Ditayman la inukrad dagiti napintas a pasetna. Subliantayo ngarud nga ukarkaren pakasaritaan ni Tubal – ti kaunaan ngem naipaspasuli a maingel ti Amianan.

                                                                   IDIAY SABANGAN

Karayan Amburayan ti simmangladan ti bunggoy dagiti tartaraudi a Malayo a naglibas manipud Lumaud-nga-Umabagatan. Ditoy a binangonda kabarbaro a purok nga itan maawagan Ylocos wenno Ka-Ylocoan.

      Nagaget dagitoy Malayo a naggaput’ Lumaud-nga-Abagatan. Dinappatanda ti bangkirig a daga, sinukayda dagiti nailet a tanap. Uray pay dagiti nadam-eg a bakras dagiti bantay inumada a minulaan. Sakbay a dimteng ti umuna a panagapit, naipasngay ni Tubal.

      Ni Wasnay, napintas a balasang awan kabkabagianna a naisurot iti bunggoy ni Ama Antalon a naglibas a nagpaamianan. Dagiti dadakkel ken kakabsatna inadipen ni Datu Sumakwel. Idi sumangladda ditoy Amburayan, naibingayan iti daga a taripatuen: Kabakbaknetan ken nasamek a katurodan.

      Tapno adda pagbiagna, inggaed ni Wasnay ti naguma. Aldaw ken rabii, bannog ken puyat dina ingginggina. Naasian kenkuana ni Annibong, didiosen dagiti palmo. Tinartarabayna ‘toy napintas a dayag, inkalilisna kadagiti peggad. Idi bumayag dinan nasarkedan ti nagayat.

      Ngem ni Wasnay dina inaklon ayat ni Annibong. Kasano met ngamin: Ti tao ken ti kayo di met mabalin nga agkalubbon! Nupay kasta panangipateg ni Annibong di limmab-ay. Inkarina a no addanto anak ni Wasnay, patawidanna nabileg a saguday.

      Natukay met iti pintas ni Wasnay ni Daguddog. Nagrayo a sipapasnek ‘toy didiosen ti Angin-bantay. Nupay kas ken ni Annibong, napaay met: inkarina a tarigagayna ken Wasnay awanto a pulos makalapped.

      Dagiti pasamak iti biag dumtengda kas naikeddeng. Ket ni Tubal nasken a tumao tapno agbalin a maingel. Maysa nga agtindek a ni Wasnay nairidep, naaddaan gundaway ni Daguddog: simmiplog ket nagpapas a nangagek.

      Manipud iti daydi nga agtindek ken tallo pay nga aldaw, pulpulos a di nakapuot ni Wasnay. Idi bumangon iti kanikapat nga aldaw, kaatagnan maysa a nalungpo a maladaga – ni Tubal!

      Ni Tubal a nagsao, ti nangsungbat iti amin a saludsod a di nayesngaw. Kinunana idi ubbaenna siaayat ni Wasnay: “Siak Inang ni Tubal. Inkeddeng ti Apo a tumaoak tapno agbalinak a maingel…”

      Kas ina, naisangsangayan ti ragsak ni Wasnay. Kenkuana maysa a napateg a gameng ni Tubal. Ngem narimon ken inuyaw dagiti taga-Amburayan. Pinagtalaw ida nga agina ni Ama Antalon.

      Nagtawataw dagiti agina iti kabakiran. Ngem tinarabay ida da Daguddog ken ni Annibong. Amin a peggad ken rigat inda nalasotan. Nagbalin a naimeng a taengda ti kakaykayuan.

      Tallo a tawen naglabas a di napuotan. Da Wasnay ken Tubal kusinidodan ti kabambantayan. Nagayyemda da pugot, atros ken kaibaan. Naparukma pay ni Tubal da Allibot, beklat ken musang.

      Naragsakda koman a dua iti ikub ti kabakiran. Ngem iti maysa nga aldaw ni Daguddog nangidateng dakes a damag. Ta idiay kano Amburayan adda sairo a mangidagdagel iti kaaduan.

      Mapan tumulong idiay Amburayan a yan ti gulo: inkeddeng ni Tubal a maysan a barito. Ni inana a Wasnay di met nagkedked isu a nagrubbuatda a daras tapno dida magabay nga umarayat.

                                                                            NI SIWAWER!

Maysa a higante a billit a nagpaiduma’t rungsot. Kadakkel ti bagina kasla sarusar a pagkargaan innem a pulo ken innem a binettek. Payakna no agukradda innem a gudua a kadeppa. Sippetna a barikkawet napnuan bileg ket uray pay bato a mayipit kasla reggaay a marumrumek.

      Malaksid ta narungsot daytoy a Siwawer nagkaro pay a narawet. Kalantangan a nuang wenno baka iti bisinna umisu la a mapedped. No bunga ti kayo ikisapna kinuribot. Ay, maatianan ti waig no uminom no nakaro ti pudot…

      Ditoy Amburayan manipud narugyanna dumuklap iti tallo a rabii nga agsasagadsad sakbay ti lenned ken kalpasanna. Maysa a baka wenno nuang kada rabii itakiasna. No di malapdan maikisapton dinguen a taraken ken pagtalonda.

      Ngem ti ad-adda pay a nakas-ang – wenno awan ayup a mayappan – taon ti inna pagpausan!

      Plinano ngarud ni Tubal dagiti addang a nasken. Inannamongan met ni Ama Antalon ti panggep ni Tubal nga aramiden.

      Damot’ kidem, nasipnget ken agar-arbis pay. Inyappan ni Tubal ti bagina iti pantar. Naguksob ket iti parngedan ti dinguen a naguray. Di nagbayag dimteng ni Siwawer.

      Nagampayag iti tangatang ti higante a billit. Nagrikus-rikus a kas man nagpaliiw. Saan nga ayup ti nasiraratna a mayur-uray. Maysa ketdi a tao a natayag ken nabaneg.

      Naragsakan ken nagbikled pay ni Siwawer. Ta no idiligna iti ayup, nanannam ti tao a kilawen. Di ngarud nagtaktak simmippayot a sipapardas. Dinegkem dagiti kukona ni Tubal…

      Ngem anian nga inna pannakasdaaw! Imbes a ti tao marangrangkay, dagiti natarumamis a kukona ti natukkol.

      Nasaktan ti sairo ngem ad-adda a nagarteman. Impapanna a bato ti nadingsolna iti pantar. Nagkubbaw ngarud sana tinukkawan ni Tubal. Nagngarietanna a nginalngal.

      Dagiti nabileg a sippit kimtat iti bagi a pimmaslep. Dagiti natadem a ngipen ni Siwawer isuda pay ti narumrumek. Nagbulagkaw ti sairo impugsona ni Tubal.

      Ngem imbes a maipullasit, ti putot ni Daguddog kasla alimbusabos a nagwanesnes.

      Nakarkaron ti pungtot ni Siwawer. Simmuplag iti agdadarundon, karangetna kayatna a pirsayen. Ngem dina man la masagid ti maingel. Kas iti kapardas ti angin nga aglisi ken dagiti matana makapurar.

      Agpangato-agpababa a nagrakabda. Nabannogdan nga agpada. Agkakamakam ti panagtukkaw ni Siwawer; kumitkita iti gundaway ni Tubal. Idi agsinnaligda, linagtona a kinawiwitan ti tengnged ni Siwawer.

      Payagpag nga agpangato, palagapag nga agpababa. Aglikig-likig ni Siwawer santo agsikko a bigla. Ngem dina maiwagsak ti kimmawiwit iti tenggedna. Pairut ketdi a pairot ti

pannakabekkelna.

      Ta pinaatiddog ni Tubal dagiti takkiagna iti mamin-innem a daras. Itan ti tengnged ni Siwawer kasla pinulipulan ti beklat.

      Nagtullakak ti higante a billit. In-inut a naglabudoy ta saanen a makaanges. Dagiti nabisked a payakna nalpay,  kaarigda’t naspak a sanga ti kamantiris!

      Uray idi agsuekdan dipay la inat-atan ni Tubal ti pinullipulana a tengnged. Iti pardas ken dagsenna a natnag, paset ti bantay a nadaplisan nagusab. (Ket agingga kadagitoy a panawen naawagan dayta a bantay iti Bantay Gusing).

      Amin a napasamak nabuya dagiti taga-Amburayan. Ta kada maysa nagsitungraraw idi kapades ti dangadang. Dinayawda ti pigsa, tured ken laing ni Tubal. Indir-ida ti naganna a kas bannuar.

      Manipud  met idin iti Amburayan a nagnaed da Tubal ken Wasnay. Awanen nanglais ken narimon iti kunkunada a “LUBBUAG TI KABAKIRAN”. Naragsakan dagiti agina ket tapno ad-adda pay a maraem, nangipakita pay ni Tubal iti sabali a kinamaingel…

TI TIKAG

a dimteng iti Amianan naunday unay. Naabbatanen dagiti ubbog, mula ken kaykayo makuretdan. Imbaas payen pati danum ti baybay, ayus dagiti karayan nagbalinen a pilaw. Nagdanag dagiti tao, impagarupda nga umasidegen panungpalan.

      Iti dayta a malem napan ni Tubal iti Karayan Amburayan. Panggepna ti agdigos tapno maep-ep nakaro a dagaang. Anian nga uppapayna ta pati gayam lipnok mabalinen a pagbilagan.

      Tinangad ken pinukkawanna dagiti ulep nga agam-ampayag. Uray sangkabassit la a tudo kayatna ti dumawat. Ngem di nangipangag dagiti ulep, da ketdi kimat ken dulluog ti naggarakgak!

      Anian! Nakarurod ni Tubal ngem nagpakumbaba laeng. Tinangadna manen dagiti ulep sa nagtanamitim: “Appomi sadi ngato didakam’ koma kirogen. Mangipaburaykay’ koma iti tudo ta mawawkam’ la unayen…”

      Nanabsiit ketdi ti bassawang ni kimat sa nagtabbuga ni dulluog. Nagdulin met dagiti ulep a kasda man la mangrurrurod. Mapnuanen ni Tubal kayatnan ti makisinnubok.

      Nayuged pay naminsan ti kimat a manursurdo. Simmaruno ni dulluog nga aglagtolagto. Daytoyen ti di mapalabas ni Tubal: tinukmaanna ti ipus ni kimat sana imbaut iti bantay. Pidutenna met koma ni dulluog ngem simkiaw a timmaray.

      Iti pigsa ti pannakaibautna, nailumlom ti ulo ni kimat iti kapilaan. Dagiti dua a saongna naikutepda iti pus-ong ti Bantay Sablan. Ngem imbes nga agpakawan intuloyna ti nagbassawang.

      Naaronan ti pungtot ni Tubal. Sinippawna ti pumalpal-it nga ipus ni kimat sana impennek nga imparingguyod. Immarado dagiti nailumlom a saong ket naparnuay ti dua a kali nga agpasalog. Idi natinnag ti tudo napno dagiti dua a sawang – dagitoy ti tinaudan ti Karayan Naguilian nga agtungpal iti sabangan ti Bauang.

                                                                           NAGLABAS TI

adu nga aldaw, bulan ken tawen. Kinamaingel ni Tubal in-inut nalipatanen. Ta kasano met ngamin a di aglumen? Ti napalabas ken innem a gasut a tawenen.

      Nupay kasta ti kinamaingel ni Tubal dipay nagpatingga. Kalpasan ti 600 a tawen bigla manen ti panagparangna. Uray kaskasano ‘intayto latta isarita: Pakasaritaan ni Tubal no kas pangarigan adda kaimudinganna. L

_________________

Naipablaak iti Rimat

Oktubre, 2003